*Γράφει ο Γενικός Γραμματέας της Αγκαλιάς Μιχάλης Δ. Μιχαλόπουλος

Συνταξιούχος Δικηγόρος

Με αφορμή την είδηση, που μεταδόθηκε τελευταία, ότι πρόκειται να τροποποιηθούν κάποιες διατάξεις του νόμου και συγκεκριμένα του Αστικού Κώδικα, με τις οποίες είχαν ρυθμιστεί από το 1983 κάποια θέματα σχετικά με την γονική μέριμνα και επιμέλεια ανηλίκου τέκνου, γράφτηκε αυτό το ενημερωτικό σημείωμα.

Έννοια και περιεχόμενο της γονικής μέριμνας

Γονική μέριμνα είναι το καθήκον και το δικαίωμα και των δύο γονέων να μεριμνούν για το ανήλικο τέκνο τους. Οι γονείς δεν μπορούν να παραιτηθούν από αυτό, ούτε να αναθέσουν σε τρίτους, σε μόνιμη βάση, την άσκηση της γονικής μέριμνας.

Έτσι για παράδειγμα, δεν είναι νόμιμο οι γονείς, να επιτρέψουν στο ανήλικο τέκνο τους να μεταναστεύσει και να εγκατασταθεί μονίμως στις Η.Π.Α. σε κάποιους συγγενείς των γονέων.

Αυτό που επιτρέπεται είναι η επίβλεψη του ανηλίκου τέκνου για ορισμένο χρονικό διάστημα από κάποιο συγγενή ή παιδαγωγό, λόγω απουσίας των γονέων από την οικογενειακή στέγη, για να εργαστούν ή για κάποιο άλλο σπουδαίο λόγο.

Επίσης δεν επιτρέπεται ο ένας γονέας να αναθέσει την άσκηση της γονικής μέριμνας στον άλλο γονέα, γιατί έχει την υποχρέωση να συμμετέχει στην λήψη των αποφάσεων για όλα εκείνα τα θέματα, που από τη φύση τους επηρεάζουν κρίσιμα τη ζωή του ανηλίκου.

Τέτοια θέματα είναι: η ονοματοδοσία, η επιλογή ή η αλλαγή θρησκεύματος, η επιλογή ή η αλλαγή του τόπου μόνιμης κατοικίας, οι σοβαρές χειρουργικές επεμβάσεις ή θεραπευτικές αγωγές, τη διοίκηση και διαχείριση της περιουσίας, η εκπροσώπηση του ανηλίκου τέκνου σε κάθε υπόθεση ή δίκη και η εκπαίδευση του στο μέτρο που επιδρά αποφασιστικά στο μέλλον του ανηλίκου.

Με την τροποποίηση, που προτείνεται, γίνεται δεκτό ότι οι γονείς με έγγραφο βέβαιης χρονολογίας π.χ. με συμβολαιογραφική πράξη, θα μπορούν να ρυθμίζουν την κατανομή της γονικής μέριμνας και να καθορίζουν τον τόπο κατοικίας και τον γονέα με τον οποίο θα διαμένει το ανήλικο τέκνο ως και τον τρόπο επικοινωνίας του τέκνου με τον άλλο γονέα. Η συμφωνία αυτή θα μπορεί να έχει μέγιστη διάρκεια 2 χρόνια.

Σε περίπτωση που ο ένας από τους δύο γονείς αδιαφορεί, δεν δέχεται να υπογράψει την όποια συμφωνία, δεν τηρεί τα συμφωνηθέντα και γενικά ασκεί την γονική μέριμνα του τέκνου του με τρόπο αντίθετο προς το πραγματικό συμφέρον του τέκνου, ο άλλος γονέας έχει δικαίωμα να προσφύγει στο αρμόδιο δικαστήριο.

Δικαίωμα προσφυγής στο αρμόδιο δικαστήριο είναι αυτονόητο ότι υπάρχει και γενικότερα σε κάθε περίπτωση που ο ένας από τους δύο γονείς, παραβαίνει τα καθήκοντά του, ασκεί το λειτούργημά του και τρόπο καταχρηστικό ή δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί σ’ αυτό.

Με την προτεινόμενη τροποποίηση ορίζεται ότι, ενδεικτικά, στις παρακάτω περιπτώσεις το δικαστήριο αφαιρεί από τον γονέα την άσκηση της γονικής μέριμνας.

Συγκεκριμένα όταν ο ένας γονέας:

1) Υπαίτια δεν συμμορφώνεται προς δικαστικές ή εισαγγελικές αποφάσεις

2) Διαταράσσει την συναισθηματική σχέση του τέκνου με τον άλλο γονέα και την οικογένειά του.

3) Υπαίτια παραβιάζει τους όρους της συμφωνίας των γονέων ή της δικαστικής απόφασης για την επικοινωνία του τέκνου με τον άλλο γονέα.

4) Δεν ασκεί σύννομα ή παραλείπει να ασκήσει το δικαίωμα επικοινωνίας.

5) Αρνείται αδικαιολόγητα να καταβάλλει την οφειλόμενη διατροφή.

6) Καταδικασθεί αμετάκλητα για ενδοοικογενειακή βία ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή για εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής.

Σε εξαιρετικά επείγουσες περιπτώσεις, εφόσον συντρέχει κάποια από τις παραπάνω περιπτώσεις και επίκειται άμεσος κίνδυνος για τη σωματική ή την ψυχική υγεία του τέκνου, ο εισαγγελέας μπορεί να διατάσσει κάθε πρόσφορο μέσο για την προστασία του, μέχρι την έκδοση απόφασης από το αρμόδιο δικαστήριο.

Πρέπει πάντως να επισημανθεί ότι σε κάθε περίπτωση οι αποφάσεις των γονέων πρέπει να αποβλέπουν στην εξυπηρέτηση του πραγματικού συμφέροντος του ανηλίκου, δηλ. στην ορθή ψυχική, σωματική, ηθική ανάπτυξη του προσώπου του ανηλίκου, όπως αυτή προσδιορίζεται και από τα πορίσματα της ψυχολογίας παιδιών και εφήβων.

Σε αντίθετη περίπτωση το δικαστήριο μπορεί να αναθέτει την άσκηση της γονικής μέριμνας στον έναν από τους δύο γονείς ή ακόμα και σε τρίτο. Στην περίπτωση αυτή η απόφαση του δικαστηρίου πρέπει να σέβεται την ισότητα μεταξύ των γονέων και να μην κάνει διακρίσεις εξαιτίας του φύλου, του σεξουαλικού προσανατολισμού, της φυλής, της γλώσσας, της θρησκείας, των πολιτικών ή όποιων άλλων πεποιθήσεων της ιθαγένειας, της εθνικής ή της κοινωνικής προέλευσης ή της περιουσίας.

Έτσι μόνο η περιουσιακή υπεροχή κάποιου γονέα δεν είναι αποφασιστικό κριτήριο ανάθεσης της γονικής μέριμνας σ’αυτόν, αφού η κατοχή μεγάλης περιουσίας δεν συνεπάγεται και καταλληλόλητα για την άσκηση της γονικής μέριμνας.

Επίσης δεν ασκεί κατ’ αρχήν επιρροή η τυχόν υπαιτιότητα του γονέα για τη λύση του γάμου ή τη διακοπή της συμβίωσης, εκτός αν η συμπεριφορά του γονέα αναμένεται ότι θα έχει επιπτώσεις δυσμενείς στην άσκηση της γονικής μέριμνας.

Ανάλογα με την ωριμότητα του τέκνου πρέπει να ζητείται και να συνεκτιμάται η γνώμη του, πριν από κάθε απόφαση σχετική με τη γονική μέριμνα, εφόσον κριθεί ότι δεν αποτελεί προϊόν καθοδήγησης ή υποβολής.

Πάντως σε κάθε περίπτωση το δικαστήριο δεν είναι υποχρεωμένο να ακολουθήσει τη γνώμη του τέκνου, ούτε να αιτιολογήσει ειδικώς την αποδοχή της.

Έννοια και περιεχόμενο της επιμέλειας

Η επιμέλεια του προσώπου του τέκνου περιλαμβάνει ενδεικτικά την ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση, την εκπαίδευση καθώς και τον προσδιορισμό του τόπο διαμονής του.

Καθένας από τους γονείς μπορεί μόνος του να ασκεί πράξεις σχετικές με την επιμέλεια του προσώπου του τέκνου του. Τέτοιες πράξεις είναι ιδίως η εγγραφή του τέκνου σε σχολείο ή φροντιστήριο, οι συνήθεις επισκέψεις σε γιατρούς, οι ενδυματολογικές ή ψυχαγωγικές επιλογές, ο έλεγχος της τηλεφωνικής επικοινωνίας, του ηλεκτρικού ταχυδρομείου, των συναναστροφών του τέκνου με τρίτους. Επίσης καθένας γονέας μόνος του μπορεί να ενεργήσει πράξεις που αφορούν την τρέχουσα διαχείριση της περιουσίας του τέκνου, π.χ. είσπραξη ενοικίων, καταθέσεις σε τραπεζικούς λογαριασμούς, ως και πράξεις, που έχουν επείγοντα χαρακτήρα π.χ. η αντιμετώπιση έκτακτων και σοβαρών περιστατικών που αφορούν την υγεία ή την περιουσία του τέκνου.

Ο τόπος προσωρινής διαμονής του τέκνου προσδιορίζεται από τον γονέα που έχει την επιμέλεια του τέκνου, πλην όμως σε περίπτωση μεταβολής του τόπου διαμονής, εφόσον η μεταβολή αυτή επιδρά ουσιωδώς στο δικαίωμα επικοινωνίας του γονέα με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο, απαιτείται προηγούμενη έγγραφη συμφωνία των γονέων ή προηγούμενη δικαστική απόφαση.

Σε κάθε περίπτωση ο γονέας στον οποίο δεν έχει ανατεθεί η άσκηση της γονικής μέριμνας ή δεν έχει την επιμέλεια του προσώπου του ανηλίκου τέκνου του, έχει το δικαίωμα να ζητάει από τον άλλο γονέα και από τρίτους, πληροφορίες για το πρόσωπο και την περιουσία του τέκνου ακόμη και για ζητήματα που αφορούν τα ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα του τέκνου π.χ. αντίγραφα ιατρικού φακέλου.

Στο επόμενο σημείωμα μας θα ασχοληθούμε με τα θέματα της επικοινωνίας του γονέα, ο οποίος δεν διαμένει στην ίδια στέγη με το ανήλικο τέκνο του, της γονικής μέριμνας και επιμέλειας των γονέων που δεν έχουν τελέσει γάμο, που έχουν υπογράψει σύμφωνο συμβίωσης, τέκνων αγνώστων γονέων και λοιπά σχετικά θέματα.